Vàng không chỉ là kim loại quý, mà là phong vũ biểu của niềm tin toàn cầu. Kim loại quý này tăng khi khủng hoảng, là lá chắn phòng vệ lạm phát dài hạn và phản ánh nỗi lo với tiền pháp định, nợ công, địa chính trị và sự mong manh của hệ thống tài chính.
Vàng, tài sản đặc biệt trong hệ thống tài chính toàn cầu
Vàng và vai trò phòng hộ
Vàng từ lâu đã giữ vai trò đặc biệt trong tâm thức của thị trường tài chính toàn cầu. Khác với nhiều tài sản khác, giá trị của vàng không chỉ đến từ công dụng vật chất mà còn từ niềm tin tập thể được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử. Trong các giai đoạn khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng tài chính hay bất ổn địa chính trị, vàng thường được xem là nơi trú ẩn an toàn nhằm bảo toàn giá trị tài sản khi niềm tin vào các công cụ tài chính truyền thống suy giảm.
Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 là minh chứng điển hình: dù kinh tế thế giới rơi vào suy thoái sâu và lạm phát ở mức thấp trong ngắn hạn, giá vàng vẫn tăng gần gấp ba lần trong giai đoạn 2007 - 2011, phản ánh nhu cầu trú ẩn mạnh mẽ trước rủi ro hệ thống và sự bất định lan rộng trong hệ thống ngân hàng.
Điểm đáng chú ý là vai trò trú ẩn của vàng không nhất thiết gắn chặt với lạm phát hiện tại, mà gắn với cảm nhận rủi ro và sự mong manh của hệ thống tài chính. Khi các định chế tài chính lớn bị đặt dấu hỏi về khả năng tồn tại, vàng trở thành tài sản hiếm hoi không mang rủi ro đối tác, qua đó giữ được sức hút ngay cả trong môi trường lạm phát thấp hoặc giảm phát.
Vàng - lá chắn lạm phát trong dài hạn
Bên cạnh chức năng trú ẩn, vàng thường được coi là hàng rào chống lạm phát trong dài hạn nhờ đặc tính nguồn cung hữu hạn và tốc độ khai thác chậm. Khác với tiền pháp định có thể được mở rộng cung ứng thông qua các quyết định chính sách, tổng lượng vàng trên mặt đất tăng lên rất chậm theo thời gian. Điều này giúp vàng duy trì sức mua tương đối khi mặt bằng giá chung tăng cao trong chu kỳ dài.
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa vàng và lạm phát không mang tính tuyến tính hay tức thời. Trong ngắn hạn, giá vàng có thể không phản ánh đúng kỳ vọng lạm phát, thậm chí có những giai đoạn vàng giảm giá dù lạm phát gia tăng. Nguyên nhân nằm ở chỗ vàng phản ứng mạnh hơn với lãi suất thực, chính sách tiền tệ và dòng vốn toàn cầu hơn là chỉ số lạm phát danh nghĩa. Do đó, việc coi vàng như một công cụ phòng hộ lạm phát hiệu quả cần được đặt trong khung thời gian dài và gắn với bối cảnh chính sách cụ thể.
Chính sách, nợ công và niềm tin quốc gia
Vàng như “lá phiếu” phản đối tiền pháp định và chính sách tiền tệ
Một khía cạnh quan trọng khác của vàng là vai trò như một “lá phiếu” phản đối đối với tiền pháp định và chính sách tiền tệ nới lỏng. Khi nhà đầu tư mất niềm tin vào khả năng duy trì giá trị của các đồng tiền fiat, đặc biệt trong bối cảnh ngân hàng trung ương mở rộng bảng cân đối thông qua các chương trình nới lỏng định lượng, vàng thường được lựa chọn như một kênh bảo toàn giá trị mang tính phi chính trị và phi quốc gia.
Giai đoạn hậu khủng hoảng 2008 cho thấy rõ cơ chế này. Bảng cân đối của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ phình to chưa từng có, trong khi nợ công Mỹ tăng nhanh để tài trợ cho các gói kích thích kinh tế quy mô lớn. Dù các chính sách này giúp ổn định hệ thống tài chính trong ngắn hạn, chúng cũng làm gia tăng lo ngại về rủi ro mất giá của đồng USD trong dài hạn. Chính trong bối cảnh đó, vàng trở thành lựa chọn của nhiều nhà đầu tư như một công cụ phòng vệ trước rủi ro tiền tệ, thay vì chỉ đơn thuần là tài sản trú ẩn ngắn hạn.
Chính sách tài khóa, nợ công và niềm tin quốc gia
Bên cạnh chính sách tiền tệ, chính sách tài khóa và mức độ bền vững của nợ công cũng là những biến số quan trọng tác động đến giá vàng. Thâm hụt ngân sách kéo dài và núi nợ chính phủ ngày càng phình to có thể làm dấy lên nghi ngờ về sức khỏe tài chính của một quốc gia, đặc biệt khi nợ công tăng nhanh hơn tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, vàng thường được xem là tài sản phòng vệ trước nguy cơ mất giá tiền tệ hoặc bất ổn tài chính trong tương lai.
Sau khủng hoảng 2008, sự kết hợp giữa nợ công Mỹ tăng mạnh và các gói QE quy mô lớn đã khiến nhiều nhà đầu tư tìm đến vàng như một kịch bản phòng ngừa cho khả năng đồng USD suy yếu trong dài hạn. Điều này cho thấy giá vàng không chỉ phản ánh lạm phát hay lãi suất, mà còn phản ánh mức độ tin cậy của thị trường đối với kỷ luật tài khóa và năng lực quản trị tài chính của các chính phủ.
Địa chính trị và sự thay đổi hành vi của ngân hàng trung ương
Địa chính trị và xung đột quốc tế là những chất xúc tác quan trọng đối với nhu cầu vàng. Rủi ro chiến tranh, khủng bố, trừng phạt kinh tế hay căng thẳng giữa các cường quốc đều có thể kích hoạt dòng tiền trú ẩn chảy vào vàng. Đặc biệt, sự kiện phương Tây đóng băng dự trữ ngoại hối của Nga năm 2022 đã tạo ra một cú sốc lớn về niềm tin đối với hệ thống tài chính dựa trên đồng USD.
Hệ quả là nhiều ngân hàng trung ương, đặc biệt tại các nền kinh tế mới nổi như Trung Quốc, đã đẩy mạnh tích trữ vàng nhằm giảm phụ thuộc vào USD và hệ thống tài chính phương Tây. Dòng mua vàng kỷ lục từ khu vực ngân hàng trung ương này đã trở thành một lực đỡ quan trọng cho giá vàng, ngay cả trong bối cảnh Fed theo đuổi chu kỳ tăng lãi suất mạnh mẽ. Điều này cho thấy vàng ngày càng đóng vai trò chiến lược trong dự trữ quốc gia, vượt ra ngoài khái niệm đầu tư thuần túy.
Dòng vốn toàn cầu và vị thế của vàng
Đồng USD và vàng
Giá vàng thường có xu hướng vận động ngược chiều với sức mạnh của đồng USD, do vàng được định giá chủ yếu bằng USD trên thị trường quốc tế. Khi USD suy yếu hoặc khi dòng vốn toàn cầu tìm kiếm nơi trú ẩn ngoài các tài sản tài chính truyền thống như cổ phiếu và trái phiếu, vàng thường được hưởng lợi. Ngược lại, trong những giai đoạn USD mạnh lên cùng với lãi suất thực tăng cao, vàng có thể chịu áp lực điều chỉnh.
Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Trong những thời điểm rủi ro hệ thống tăng cao, vàng vẫn có thể tăng giá song song với USD, phản ánh nhu cầu trú ẩn đa chiều của thị trường. Điều này càng củng cố quan điểm rằng vàng không chỉ là một cặp giao dịch đối nghịch với USD, mà là một tài sản phản ánh trạng thái căng thẳng tổng thể của hệ thống tài chính toàn cầu.
Cấu trúc thị trường vàng và cơ chế khuếch đại biến động
Sự phát triển của cấu trúc thị trường vàng hiện đại cũng ảnh hưởng mạnh đến hành vi giá. Các quỹ ETF vàng đã giúp việc đầu tư vào vàng trở nên dễ dàng và minh bạch hơn, qua đó thu hút dòng tiền lớn từ các nhà đầu tư tổ chức. Thị trường phái sinh, đặc biệt là hợp đồng tương lai với mức đòn bẩy cao, có thể khuếch đại biên độ biến động giá trong ngắn hạn, khiến vàng phản ứng mạnh trước các thông tin vĩ mô và chính sách.
Ở chiều ngược lại, yếu tố cung vẫn đóng vai trò nhất định trong việc kìm hãm đà tăng giá. Khi giá vàng tăng vượt xa chi phí khai thác, các công ty khai thác có động lực gia tăng sản lượng và bán ra nhiều hơn, tạo áp lực điều chỉnh trong trung hạn. Tuy nhiên, do tốc độ mở rộng nguồn cung vàng tương đối chậm, yếu tố này hiếm khi đủ mạnh để đảo ngược xu hướng dài hạn của giá vàng.
Kết luận
Chính vì chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố mang tính tiền tệ, tài khóa, địa chính trị và cấu trúc thị trường, giá vàng không tuân theo một mô hình đơn biến cố định. Có những giai đoạn một yếu tố duy nhất như khủng hoảng tài chính, chính sách tiền tệ hay xung đột địa chính trị chi phối hoàn toàn tâm lý thị trường, khiến các mô hình phân tích đơn giản tạm thời trở nên hiệu quả. Tuy nhiên, khi yếu tố dẫn dắt thay đổi, các mô hình này nhanh chóng trở nên lạc nhịp.
Theo Golden Fund, để hiểu và dự báo diễn biến của vàng, cần một cách tiếp cận linh hoạt, đa chiều và đặt trong bối cảnh vĩ mô tổng thể, thay vì chỉ dựa vào một biến số như lạm phát, lãi suất hay bất cứ yếu tố đơn lẻ nào khác.
