Vàng không chỉ đại diện cho sự giàu có và an toàn, mà còn giữ vai trò trung tâm trong một chuỗi giá trị toàn cầu phức tạp, nơi yếu tố vật chất và tài chính đan xen chặt chẽ. Chuỗi giá trị vàng đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, tạo việc làm cho hàng chục triệu lao động trên toàn thế giới và kết nối trực tiếp giữa hoạt động khai thác tài nguyên với hệ thống tài chính toàn cầu. Để hiểu rõ hơn về cách vàng được hình thành, lưu chuyển và tác động đến thị trường đầu tư, cùng Golden Fund nhìn chuỗi giá trị này theo ba lớp chính: thượng nguồn, trung tâm tinh luyện và hạ nguồn tài chính - thương mại.
Thượng nguồn: Nguồn cung vàng và nền tảng vật lý của thị trường
Ở điểm khởi đầu của chuỗi giá trị là nguồn cung vàng vật lý, yếu tố quyết định nền tảng dài hạn của thị trường. Trong trung bình 5 năm gần đây, tổng nguồn cung vàng toàn cầu đạt khoảng 4.800 tấn mỗi năm, đến từ hai kênh chính là vàng sơ cấp và vàng thứ cấp.
Vàng sơ cấp, chiếm khoảng ba phần tư tổng nguồn cung, là vàng được khai thác trực tiếp từ các mỏ, hoạt động khai thác này lại được chia thành hai mô hình rất khác nhau. Khai thác quy mô lớn là hình thức mang tính công nghiệp cao, đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ hiện đại và tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn môi trường. Mặc dù chỉ sử dụng khoảng 10 - 20% lực lượng lao động trong ngành khai thác vàng, các mỏ quy mô lớn lại đóng góp tới khoảng 80% tổng sản lượng vàng khai thác toàn cầu. Điều này cho thấy mức độ tập trung vốn và hiệu quả sản xuất rất cao trong phân khúc này.
Song song với đó là khai thác thủ công và quy mô nhỏ, một khu vực ít được chú ý trên thị trường tài chính nhưng lại có vai trò xã hội cực kỳ lớn. Hình thức này sử dụng công nghệ thấp, mang tính lao động thủ công và thường hoạt động ngoài khuôn khổ chính thức. Dù chỉ đóng góp khoảng 20% sản lượng vàng khai thác, khu vực này lại tạo sinh kế cho khoảng 20 - 25 triệu người trên toàn cầu, tương đương 80 - 90% lực lượng lao động ngành khai thác vàng. Chính vì vậy, biến động giá vàng không chỉ ảnh hưởng đến nhà đầu tư hay ngân hàng trung ương, mà còn tác động trực tiếp đến thu nhập và đời sống của hàng triệu hộ gia đình tại các quốc gia đang phát triển.
Bên cạnh vàng khai thác mới, vàng thứ cấp, hay vàng tái chế đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc cân bằng cung cầu. Trung bình mỗi năm, khoảng 1.200 tấn vàng được đưa trở lại thị trường thông qua việc tái chế trang sức cũ, vàng miếng, cũng như các linh kiện điện tử và công nghiệp. Khi giá vàng tăng mạnh, nguồn cung thứ cấp thường gia tăng do người dân và nhà đầu tư có xu hướng bán ra, tạo ra một cơ chế tự điều chỉnh giúp thị trường không rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng.
Trung tâm chuỗi giá trị: Tinh luyện và chuẩn hóa vàng
Sau khi được khai thác hoặc thu gom, vàng thô chưa thể trực tiếp tham gia vào hệ thống tài chính toàn cầu. Tại đây, các nhà luyện kim giữ vai trò trung tâm, kết nối thế giới vật lý của mỏ vàng với thế giới tài chính của ngân hàng và sàn giao dịch.
Vàng từ các mỏ thường ở dạng doré – một hợp kim chứa vàng và nhiều kim loại khác. Quá trình tinh luyện sẽ loại bỏ tạp chất, chuẩn hóa độ tinh khiết và đúc vàng thành các dạng tiêu chuẩn như thỏi bullion, đồng xu hoặc bán thành phẩm phục vụ ngành trang sức và công nghiệp. Đây là bước then chốt giúp vàng trở thành một tài sản có thể giao dịch, lưu trữ và định giá thống nhất trên toàn cầu.
Trong hệ sinh thái tinh luyện vàng toàn cầu, Thụy Sĩ giữ vai trò gần như độc tôn. Quốc gia châu Âu này sở hữu bốn trong số những nhà luyện kim lớn nhất thế giới và tinh luyện khoảng 1.600 tấn vàng mỗi năm, tương đương 34% sản lượng tinh luyện toàn cầu. Nhờ vị trí trung lập, hệ thống tài chính ổn định và tiêu chuẩn pháp lý cao, Thụy Sĩ trở thành “trạm trung chuyển” của vàng thế giới, đồng thời là quốc gia xuất khẩu vàng lớn nhất xét theo giá trị thương mại đơn lẻ.
Toàn bộ hoạt động tinh luyện và lưu thông vàng đều chịu sự chi phối bởi các tiêu chuẩn quốc tế, trong đó nổi bật nhất là tiêu chuẩn “Good Delivery” do Hiệp hội Thị trường Vàng London (LBMA) thiết lập. Để được công nhận, các nhà luyện kim không chỉ phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về trọng lượng và độ tinh khiết, mà còn phải cam kết tuân thủ chương trình nguồn cung có trách nhiệm, bao gồm minh bạch hóa xuất xứ và hạn chế các rủi ro liên quan đến xung đột, môi trường và lao động.
>> Xem thêm: Vàng là tài sản trú ẩn an toàn cuối cùng
Hạ nguồn: Thương mại, tài chính và vai trò của vàng trong đầu tư
Khi đã được tinh luyện và chuẩn hóa, vàng chính thức bước vào hạ nguồn của chuỗi giá trị, nơi nó phát huy đầy đủ vai trò vừa là hàng hóa, vừa là tài sản tài chính. Hoạt động giao dịch vàng diễn ra chủ yếu tại thị trường OTC London, nơi chiếm khoảng 70% khối lượng giao dịch toàn cầu, bên cạnh thị trường hợp đồng tương lai COMEX tại Mỹ và Sàn giao dịch vàng Thượng Hải. Đây là những trung tâm định hình giá vàng thế giới, nơi cung, cầu vật chất, dòng vốn đầu tư và kỳ vọng vĩ mô giao thoa liên tục.
Trong hệ thống này, các bullion bank (ngân hàng kinh doanh vàng) đóng vai trò then chốt khi cung cấp dịch vụ giao dịch, lưu ký, thanh toán và cho vay vàng, đồng thời phát triển các sản phẩm đầu tư phái sinh và cấu trúc. Ngân hàng trung ương các quốc gia lại tiếp cận vàng từ một góc độ khác: vàng được nắm giữ như tài sản dự trữ chiến lược nhằm chống lạm phát, đa dạng hóa dự trữ ngoại hối và củng cố uy tín tín dụng quốc gia. Tính đến cuối năm 2025, ước tính tổng dự trữ vàng của các ngân hàng trung ương toàn cầu đã đạt 36.000 - 36.500 tấn, phản ánh vai trò bền vững của vàng trong hệ thống tiền tệ quốc tế.
Đối với nhà đầu tư cá nhân và tổ chức, vàng ngày nay không chỉ tồn tại dưới dạng vật chất mà còn được “tài chính hóa” thông qua các công cụ như ETF vàng, chứng chỉ quỹ hay sản phẩm cấu trúc. Nhờ đó, vàng trở thành một thành phần linh hoạt trong danh mục đầu tư, có khả năng phòng ngừa rủi ro lạm phát, biến động địa chính trị và bất ổn tài chính.
Xét về nhu cầu sử dụng, bức tranh hạ nguồn của vàng cho thấy sự cân bằng tương đối giữa đầu tư và tiêu dùng. Tính đến cuối năm 2025, nhu cầu vàng toàn cầu ước tính gồm khoảng 22 - 24% đến từ ngân hàng trung ương, 23 - 25% từ đầu tư tư nhân (ETF, vàng miếng, vàng xu), 38 - 40% cho trang sức, 7 - 8% cho công nghiệp và phần còn lại cho các nhu cầu khác như sử dụng trong lĩnh vực y tế hay dự trữ thương mại.
