- Bạo lực tại mỏ vàng Samti (Afghanistan) khiến ít nhất 6 người thiệt mạng, dự án bị đình chỉ, phơi bày rủi ro địa chính trị ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng vàng toàn cầu.
- Các công ty Trung Quốc và chính quyền Taliban chịu thiệt hại nặng, trong khi dòng vốn đầu tư đang rút khỏi “vàng rủi ro” để quay sang các nhà khai thác ở quốc gia ổn định hơn.
- Thị trường vàng bước vào giai đoạn phân hóa, khi yếu tố đạo đức, ESG và an ninh nguồn cung trở thành tiêu chí then chốt, hỗ trợ xu hướng tăng dài hạn của giá vàng.
Cuộc xung đột đẫm máu và những tổn thất tức thì
Một làn sóng bất ổn bạo lực đã bùng phát tại các vùng núi giàu khoáng sản ở miền Bắc Afghanistan, đánh dấu một khởi đầu đẫm máu cho năm 2026. Sự việc này đã đổ bóng đen lên tương lai của các khoản đầu tư khai thác vàng tại những khu vực bất ổn. Trong tuần đầu tiên của tháng 1, các cuộc đụng độ chết người giữa người dân địa phương và lực lượng an ninh tại mỏ vàng Samti (tỉnh Takhar) đã khiến ít nhất 6 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương. Trước tình hình đó, Bộ Mỏ và Dầu khí của Taliban đã phải chính thức đình chỉ mọi hoạt động tại đây kể từ ngày 07/01/2026.
Hệ quả tức thì của việc đóng cửa mỏ đã tạo ra hiệu ứng gợn sóng khắp thị trường vàng khu vực. Mỏ Samti, với trữ lượng ước tính từ 12 đến 24 tấn vàng, vốn là nền tảng trong nỗ lực của Taliban nhằm tự chủ kinh tế thông qua đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, việc máy móc bị phá hủy và các nhân viên kỹ thuật nước ngoài phải tháo chạy là một bước lùi lớn cho liên doanh "Công ty Trung Quốc - Afghanistan" - đơn vị chủ chốt của dự án này. Đối với thị trường thế giới, sự kiện này là lời nhắc nhở rằng dù giá vàng đang ở mức cao kỷ lục, rủi ro địa chính trị vẫn là một yếu tố cố định khi định giá tài sản tại các vùng đất bất ổn.
Những bên "thua cuộc" rõ ràng nhất trong đợt leo thang này là các công ty Trung Quốc đi đầu trong việc khai thác khoáng sản tại đây. Công ty Trung Quốc - Afghanistan, cùng các tập đoàn lớn như MCC và Zijin Mining, đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng niềm tin trầm trọng. Việc dừng dự án Samti và vụ sát hại 4 công dân Trung Quốc vào cuối năm 2025 khiến họ khó có thể duy trì hoạt động nếu không tăng cường lực lượng an ninh tư nhân tốn kém. Mô hình đầu tư "không kèm điều kiện" của họ đang thất bại trong việc xoa dịu sự kháng cự của người dân - điều mà các công ty phương Tây thường giải quyết thông qua các khung tiêu chuẩn môi trường và xã hội khắt khe.
Chính chính quyền Taliban cũng chịu thiệt hại nặng nề. Việc mất đi nguồn thu từ mỏ Samti, cộng với hệ thống "thuế bằng khoáng sản" mới áp dụng từ tháng 8/2025 (yêu cầu các công ty nộp thuế bằng vàng vật chất), đang tạo ra sự khan hiếm tiền mặt nghiêm trọng. Việc không thể bảo vệ công nhân nước ngoài và đảm bảo nguồn cung ổn định đã làm lung lay tuyên bố của Taliban về việc mang lại "an ninh" cho Afghanistan. Điều này có thể khiến các quốc gia láng giềng khác như Iran hay Nga phải e dè khi muốn đầu tư vào đây trong tương lai.
>>Xem thêm: Quyền lực nhà nước, vàng và cuộc cạnh tranh tài nguyên
Nguyên nhân sâu xa và sự dịch chuyển rủi ro trên thị trường
Bạo lực tại huyện Chah Ab là kết quả của nhiều tháng căng thẳng âm ỉ. Vào tháng 5/2024, Taliban đã trao hợp đồng trị giá 310 triệu USD cho liên doanh Trung Quốc - Afghanistan để khai thác diện tích 12 km2. Tuy nhiên, đến cuối năm 2025, dự án này vấp phải sự chỉ trích dữ dội từ người dân địa phương. Họ cáo buộc rằng hoạt động khai thác đã làm ô nhiễm nguồn nước uống thiết yếu và phá hủy đất nông nghiệp mà không đem lại việc làm hay cải thiện cơ sở hạ tầng như đã hứa.
Mọi thứ bùng nổ vào ngày 03/01/2026 khi hàng trăm dân làng tuần hành vào khu vực mỏ. Cuộc biểu tình biến thành bạo động sau khi lực lượng an ninh nổ súng để ngăn đám đông tràn vào cơ sở chính. Trong lúc hỗn loạn, 4 người dân và 2 nhân viên an ninh đã thiệt mạng. Người dân đáp trả bằng cách đốt cháy máy móc hạng nặng, xe vận tải và lều trại của nhân viên, thậm chí chiếm giữ một số khu vực quan trọng trước khi lực lượng tiếp viện từ Bộ Nội vụ Taliban đến nơi.
Sự kiện này không phải là một bi kịch đơn lẻ mà nằm trong xu hướng bất ổn chung. Vào tháng 12/2025, một vụ sập mỏ tại tỉnh Badakhshan đã khiến nhiều công nhân thiệt mạng, làm dấy lên lo ngại quốc tế về tiêu chuẩn an toàn yếu kém. Thêm vào đó, sự rạn nứt nội bộ giữa các phe phái trong Taliban cũng dẫn đến các "cuộc chiến bóng tối" nhằm tranh giành quyền thu thuế tại các mỏ khoáng sản. Điều này khiến các công ty nước ngoài bị kẹt giữa những yêu cầu hành chính chồng chéo và các vụ tống tiền từ nhiều phía.
Ngược lại, các nhà sản xuất vàng tại các khu vực ổn định lại đang hưởng lợi từ sự gia tăng rủi ro này. Khi các nhà đầu tư tháo chạy khỏi "vàng máu" hoặc các tài sản rủi ro cao, dòng vốn sẽ quay trở lại với các tập đoàn lớn có danh mục đầu tư an toàn. Các công ty như Newmont, Barrick Gold và Agnico Eagle có khả năng thấy giá trị cổ phiếu tăng lên khi thị trường ưu tiên những nguồn cung "sạch". Những công ty này dù đối mặt với áp lực lạm phát nhưng không phải lo sợ việc bị lực lượng nổi dậy chiếm đoạt tài sản hay bị đình chỉ giấy phép bất ngờ.
Tương lai ngành khai thác và bài học cho nhà đầu tư
Các sự kiện tại Afghanistan phản ánh xu hướng toàn cầu về "chủ nghĩa dân tộc tài nguyên" và sự khó khăn khi đưa nguồn cung mới vào thị trường. Từ các cuộc biểu tình tại Panama đến sự gián đoạn tại Vành đai Đồng ở châu Phi, ngành khai thác mỏ đang phải đối mặt với một thế giới mà cộng đồng địa phương có tiếng nói mạnh mẽ hơn. Họ không còn sẵn lòng đánh đổi môi trường lấy một phần nhỏ lợi ích từ tài nguyên. Xung đột tại Afghanistan là ví dụ cực đoan nhất khi sự thiếu hụt các kênh đối thoại dân chủ dẫn trực tiếp đến xung đột vũ trang.
Thêm vào đó, căng thẳng giữa Afghanistan và Tajikistan cũng làm phức tạp thêm tình hình. Cuối năm 2025, Tajikistan đã chính thức phản đối hoạt động khai thác mỏ của Trung Quốc gần biên giới, cho rằng việc chuyển hướng dòng sông Panj gây ra lũ lụt bên phía họ. Mối liên kết giữa "nước và khoáng sản" này đang trở thành điểm nóng xung đột tại Trung Á. Điều này cho thấy sự ổn định của nguồn cung vàng và các khoáng sản quan trọng hiện nay phụ thuộc chặt chẽ vào quyền khai thác nước xuyên biên giới và các chính sách ngoại giao khu vực.
Trong lịch sử, những sự kiện như thế này thường dẫn đến việc định giá thấp các tài sản ở khu vực biên giới. Giống như thời kỳ "kim cương máu" những năm 1990, thị trường vàng năm 2026 đang bị chia đôi. Các nhà luyện kim và nhà đầu tư tổ chức đang chịu áp lực phải chứng minh vàng của họ không tài trợ cho các cuộc tranh giành quyền lực của Taliban. Sự thay đổi về quy định từ EU và Bắc Mỹ có thể sớm tạo ra khoảng cách về giá giữa "vàng có chứng nhận đạo đức" và "vàng thỏi không rõ nguồn gốc".
Trong ngắn hạn, ngành khai thác vàng tại Afghanistan sẽ rơi vào trạng thái "đóng băng". Các công ty nước ngoài sẽ phải chi trả cho các lực lượng dân quân tư nhân để bảo vệ tài sản, một chi phí có thể khiến nhiều dự án không còn lãi ngay cả khi giá vàng ở mức 2.500 USD/ounce. Thị trường toàn cầu sẽ chuyển hướng tập trung vào việc khai thác tại các quốc gia thân thiện như Úc hay Bắc Âu để giảm rủi ro. Thông điệp từ những ngọn núi ở Afghanistan rất rõ ràng: con đường dẫn đến kim loại quý nhất thế giới đang ngày càng trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết.
Golden Fund nhận định, biến cố đẫm máu tại mỏ vàng Samti (Afghanistan) là một tín hiệu cảnh báo đỏ về sự mong manh của chuỗi cung ứng vàng toàn cầu trong năm 2026, khi "phí rủi ro địa chính trị" đang trở thành một thành tố cố định trong định giá tài sản. Sự kiện này không chỉ là một cuộc xung đột cục bộ mà còn phơi bày sự thất bại của các mô hình đầu tư bỏ qua tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) tại các khu vực bất ổn. Việc đình chỉ hoạt động tại một mỏ có trữ lượng lên tới 24 tấn vàng cho thấy rằng, trong kỷ nguyên mới, "giấy phép xã hội" từ cộng đồng địa phương còn quan trọng hơn cả hợp đồng ký kết với chính phủ. Điều này sẽ buộc các nhà đầu tư tổ chức phải thắt chặt quy trình kiểm soát nguồn gốc, dẫn đến sự phân cực mạnh mẽ giữa nguồn vàng "sạch" có chứng nhận và vàng khai thác tại các vùng chiến sự.
>>Xem thêm: “Chiến tranh kim loại” làm đứt gãy trật tự cũ, các quốc gia tăng tốc kiểm soát nguồn cung
