Trong các cú sốc địa chính trị như Nga – Ukraine, Trung Đông hay Mỹ – Trung, vàng luôn tăng mạnh ở giai đoạn bất định cao, phản ánh rủi ro hệ thống. Khi căng thẳng dịu lại, vàng hạ nhiệt nhưng hiếm khi quay trở về mức giá cũ trước khi xung đột xảy ra, khẳng định vai trò phòng vệ chiến lược dài hạn.
Chiến dịch quân sự đặc biệt của Nga tại Ukraine
Trong lịch sử tài chính hiện đại, vàng luôn xuất hiện như một tài sản “trung lập” mỗi khi trật tự địa chính trị toàn cầu bị xáo trộn. Khác với cổ phiếu hay trái phiếu, vốn phụ thuộc trực tiếp vào tăng trưởng, chính sách và niềm tin vào thể chế - vàng phản ánh nỗi lo mang tính hệ thống: rủi ro chiến tranh, đứt gãy chuỗi cung ứng, trừng phạt kinh tế và sự suy yếu của các đồng tiền pháp định. Mỗi chu kỳ bất ổn lớn đều để lại dấu ấn rõ nét lên hành vi của vàng, từ giai đoạn bùng phát căng thẳng cho tới khi trật tự tạm thời được tái lập.
Một trong những ví dụ điển hình nhất là cuộc chiến Nga - Ukraine bùng nổ vào đầu năm 2022. Khi xung đột quân sự nổ ra, thị trường toàn cầu lập tức chuyển sang trạng thái “risk-off”, dòng tiền rút khỏi tài sản rủi ro và tìm đến vàng như một nơi trú ẩn. Giá vàng tăng mạnh ngay trong những tuần đầu của chiến sự, từ mức khoảng 1.800 USD/oz lên trên 2.000 USD/oz, tương đương mức tăng khoảng 10 - 15% chỉ trong vài tuần phản ánh nỗi lo lan rộng về chiến tranh kéo dài, khủng hoảng năng lượng và nguy cơ phân mảnh kinh tế toàn cầu.
Khi cuộc xung đột dần chuyển sang trạng thái giằng co, không leo thang trực tiếp giữa các cường quốc và các ngân hàng trung ương bắt đầu ưu tiên thắt chặt tiền tệ để kiềm chế lạm phát, vai trò phòng vệ ngắn hạn của vàng suy yếu, khiến giá điều chỉnh và đi vào trạng thái tích lũy với mức tăng tổng thể chỉ khoảng 0,6% trong nửa đầu năm, đóng cửa ở mức 1.817 USD/oz. Điều này cho thấy vàng phản ứng mạnh nhất ở giai đoạn “bất định cao độ”, hơn là trong trạng thái xung đột đã được thị trường định giá.
>> Xem thêm: Vàng và vai trò phòng vệ trước sự bất ổn
Diễn biến của vàng trước các căng thẳng địa chính trị gần đây
Một trường hợp khác thể hiện rõ vai trò của vàng là chuỗi căng thẳng tại Trung Đông, đặc biệt liên quan đến Israel, Iran và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Mỗi khi nguy cơ xung đột lan rộng hoặc có dấu hiệu can dự trực tiếp của các cường quốc, giá vàng thường bật tăng nhanh do rủi ro địa chính trị khó lượng hóa và tác động tiềm tàng tới thị trường năng lượng toàn cầu.
Trong giai đoạn 2023 - 2024, khi căng thẳng Israel - Iran leo thang với các cuộc tấn công drone và tên lửa, giá vàng đã chạm mức kỷ lục 2.338,7 USD/oz vào tháng 4/2024, với mức tăng trong ngày có lúc lên đến 1,5 - 2,5% trong các ngày cao điểm và tổng thể tăng hơn 300 USD/oz kể từ khi chiến tranh Israel - Hamas bùng nổ.
Khi các bên kiềm chế, xung đột được khoanh vùng hoặc chuyển sang chiến tranh ủy nhiệm ở mức kiểm soát được, giá vàng thường hạ nhiệt, nhưng giá không giảm sâu về mức trước khi xảy ra xung đột. Mô hình này đã lặp lại rất nhiều lần cho thấy vàng ngày càng đóng vai trò như một “bảo hiểm rủi ro đuôi” (tail risk hedge), phản ánh xác suất xảy ra các kịch bản cực đoan hơn là bản thân xung đột kéo dài.
Căng thẳng Mỹ – Trung lại thể hiện một khía cạnh khác trong vai trò phòng vệ của vàng: rủi ro cấu trúc dài hạn. Từ chiến tranh thương mại, công nghệ cho tới địa chính trị tại eo biển Đài Loan, vàng không chỉ phản ứng theo tin tức ngắn hạn mà còn hưởng lợi từ xu hướng tái định hình trật tự kinh tế toàn cầu.
Mỗi lần căng thẳng leo thang, vàng thường tăng do lo ngại về gián đoạn thương mại và chuỗi cung ứng, nhưng quan trọng hơn, xu hướng tích lũy dài hạn của vàng được củng cố bởi hành vi mua vào của các ngân hàng trung ương nhằm đa dạng hóa dự trữ và giảm phụ thuộc vào đồng USD.
Trong giai đoạn chiến tranh thương mại 2018 - 2020, giá vàng đã tăng mạnh từ khoảng 1.200 USD/oz lên trên 2.000 USD/oz, tương đương mức tăng 18-24% tùy theo khoảng thời gian cụ thể, phản ánh sự bất ổn kéo dài từ các vòng áp thuế lẫn nhau. Ngay cả khi căng thẳng tạm lắng, vàng hiếm khi quay lại mức định giá cũ, phản ánh sự thay đổi mang tính cấu trúc trong nhận thức rủi ro.
Cú sốc toàn cầu và ý nghĩa chiến lược của vàng
Bên cạnh xung đột quân sự và cạnh tranh chiến lược, các cú sốc địa chính trị tài chính – như việc sử dụng trừng phạt kinh tế và “vũ khí hóa” hệ thống thanh toán quốc tế – cũng làm nổi bật vai trò của vàng. Khi tài sản dự trữ bằng ngoại tệ có thể bị đóng băng hoặc hạn chế tiếp cận, vàng nổi lên như tài sản không phụ thuộc vào đối tác phát hành và không mang rủi ro tín dụng. Điều này lý giải vì sao sau các sự kiện trừng phạt quy mô lớn, lực mua vàng từ khu vực chính thức thường gia tăng mạnh và kéo dài, tạo nền tảng cho các chu kỳ tăng giá trung hạn ngay cả khi căng thẳng trước mắt đã dịu xuống.
Cụ thể, sau các biện pháp trừng phạt Nga diễn ra vào năm 2022 của các nước châu Âu, bao gồm đóng băng tài sản dự trữ, giá vàng đã tăng thêm khoảng 0,7% chỉ trong một ngày khi có tin về các lệnh trừng phạt mới và tổng thể góp phần đẩy giá lên mức cao hơn nữa. Xung đột không chỉ còn diễn ra trên chiến trường mà còn lan rộng sang các lĩnh vực tài chính, năng lượng và thương mại toàn cầu, làm gia tăng rủi ro hệ thống và sự phân mảnh kinh tế, qua đó càng củng cố vai trò của vàng như một tài sản phòng vệ tối hậu trước những cú sốc địa chính trị khó lường.
Sau khi ngân hàng trung ương Nga bị đóng băng dự trữ, làn sóng “gom” vàng của các ngân hàng trung ương ngay lập tức bùng nổ, giai đoạn 2022 - 2024, các ngân hàng trung ương đã gom hơn 1000 tấn vàng mỗi năm, con số của năm 2025 ước tính khoảng 700 - 800 tấn, vẫn là con số cực lớn. Golden Fund dự báo xu hướng này vẫn sẽ tiếp tục trong năm 2026, lực mua khổng lồ và tầm nhìn chiến lược của các ngân hàng trung ương sẽ là yếu tố then chốt giúp giá vàng neo ở mức cao.
Trong một thế giới ngày càng phân mảnh, nơi địa chính trị, kinh tế và tài chính đan xen chặt chẽ, vai trò phòng vệ của vàng không chỉ mang tính chu kỳ mà còn mang tính chiến lược. Vàng không hứa hẹn lợi suất vượt trội trong mọi giai đoạn, nhưng trong những thời khắc trật tự bị thách thức, nó vẫn là tài sản hiếm hoi giữ được niềm tin toàn cầu – không bằng lời nói hay cam kết, mà bằng chính lịch sử của mình.
