Phi đô-la hóa không còn là khẩu hiệu: tỷ trọng USD trong dự trữ toàn cầu giảm mạnh, vàng và tiền tệ khác lên ngôi. USD chưa mất ngôi số 1, nhưng đế chế độc tôn đã bắt đầu lung lay trong thế giới tiền tệ đa cực.
Sự thoái trào của một đế chế: Khi vị thế độc tôn của đồng bạc xanh bị lung lay
"Phi Đô - la hóa" (De-dollarization) không phải là một khẩu hiệu suông, mà là một cuộc tháo chạy chiến lược khỏi sự lệ thuộc vào đồng USD với tư cách là đồng tiền dự trữ chủ chốt của thế giới.
Kể từ khi Mỹ vươn lên thành siêu cường kinh tế sau Thế chiến II, đồng USD đã trở thành cái "vòi bạch tuộc" vươn ra mọi ngõ ngách của giao thương quốc tế. Tuy nhiên, thời thế đang thay đổi. Dù đồng USD chưa thể bị thay thế ngay ngay lập tức, nhưng thế giới đang đặt ra một câu hỏi cực kỳ hóc búa: Liệu nước Mỹ có còn đủ trình để giữ vững ngôi vương này mãi mãi?
Số liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) chính là bằng chứng đanh thép nhất: Nếu năm 2001, USD chiếm tới hơn 70% dự trữ ngoại hối toàn cầu, thì đến quý 2 năm 2025, con số này đã rớt sâu xuống còn 56.32%.
Dù tỉ trọng trong dự trữ ngoại hối toàn cầu của đồng Đô la vẫn bỏ xa đồng Euro (20%) và Yên Nhật (6%), nhưng đà trượt dốc này cho thấy một sự thật phũ phàng: Thế giới đang âm thầm tìm cách "chia tay" dần với đồng tiền của Washington.
Phi Đô - la hóa chính là quá trình thu hẹp tầm ảnh hưởng của Mỹ lên nền kinh tế của các quốc gia khác, một cuộc "đảo chính" tài chính đang âm thầm diễn ra trên quy mô toàn cầu.
Cuộc “tháo chạy” khỏi đồng Đô diễn ra như thế nào?
Để thoát khỏi cái bóng quá lớn và sức chi phối mang tính hệ thống của Mỹ, nhiều ngân hàng trung ương trên thế giới cần những "bến đỗ" mới cho dòng tiền dự trữ ngoại hối của mình. Nhưng những đồng tiền truyền thống như Euro, Yên Nhật hay Bảng Anh lại bộc lộ những giới hạn rõ ràng: tăng tưởng kinh tế chậm, lãi suất dài hạn thấp, rủi ro cấu trúc và trong nhiều giai đoạn không đủ sức để khỏa lấp khoảng trống mà USD để lại.
Trước thực tế đó, các ngân hàng trung ương đã lựa chọn một chiến lược đa dạng hóa linh hoạt hơn, phân bổ dòng vốn sang các đồng tiền của những nền kinh tế quy mô nhỏ hơn nhưng có nền tảng vĩ mô ổn định, thể chế minh bạch và chính sách đáng tin cậy như Đô - la Úc, Đô - la Canada, Krona Thụy Điển hay Won Hàn Quốc.
Song song với đó, Trung Quốc, một cường quốc đang lên với tham vọng mở rộng ảnh hưởng tài chính – cũng thúc đẩy quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (CNY). Dù hiện tại CNY mới chỉ chiếm khoảng 2,2% dự trữ ngoại hối toàn cầu do các rào cản về kiểm soát vốn và mức độ tự do tài chính còn hạn chế, đồng tiền này lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với một số quốc gia như Nga, nơi CNY đã trở thành “phao cứu sinh” khi chiếm tới khoảng một phần ba dự trữ ngoại hối. Và trên hết, nổi bật nhất trong bức tranh đa dạng hóa dự trữ không thể không nhắc tới vàng – một tài sản phi quốc gia, không phụ thuộc vào bất kỳ hệ thống tiền tệ hay sức mạnh chính trị đơn lẻ nào.
Khi niềm tin vào tiền giấy bị lung lay, các quốc gia đã quay lại với "giá trị vĩnh cửu". Năm 2024 đánh dấu năm thứ ba liên tiếp các ngân hàng trung ương gom hơn 1.000 tấn vàng. Trong khi năm 2025, ước tính các ngân hàng trung ương cũng gom khoảng 700 - 800 tấn vàng. Dự báo trong những năm tới, xu hướng gom vàng này vẫn sẽ được tiếp tục một cách bền bỉ, biến những ngân hàng trung ương thực sự trở thành một “tay to” trên thị trường vàng.
Hành động của các ngân hàng trung ương không đơn thuần chỉ là tích trữ, đây là một hành động phòng thủ, một bước đi thận trọng trước sự bất ổn của hệ thống tài chính dựa trên USD. Họ không còn muốn chơi theo luật của Mỹ, họ muốn tự tạo ra luật chơi của riêng mình bằng cách tích trữ tài sản thực.
Tương lai của đồng Đô la và nước Mỹ
Một khi đồng USD mất đi ngôi vị độc tôn, đó sẽ là một thảm họa đối với cường quốc này. Lâu nay, Mỹ vẫn thoải mái tiêu hoang, thâm hụt ngân sách và nợ nần chồng chất mà không sợ sập vì cả thế giới mải mê gom USD để dự trữ. Nếu đặc quyền này biến mất, chi phí vay mượn của Mỹ sẽ tăng vọt, việc tiếp cận vốn trở nên đắt đỏ hơn bao giờ hết và thị trường chứng khoán sẽ bị rút vốn một cách nhanh chóng.
Cuộc chiến tại Ukraine và các lệnh trừng phạt đóng băng tài sản của Nga dưới thời ông Joe Biden chính là "giọt nước tràn ly". Mỹ đã cho thế giới thấy quyền lực trừng phạt tàn khốc của đồng USD và điều đó vô tình khiến các quốc gia khác giật mình: "Hôm nay là Nga, ngày mai có thể là mình".
Những biến động địa chính trị và việc Mỹ ngày càng sử dụng đồng USD như một công cụ trừng phạt đã vô tình tạo thêm động lực để nhiều quốc gia trên thế giới tìm kiếm nguồn dự trữ và phương thức thanh toán thay thế cho đồng bạc xanh.
Trong nhóm này, khối BRICS nổi lên là những người tích cực nhất trong quá trình "phi đô la" hóa, bởi họ vừa có quy mô kinh tế đủ lớn, vừa có lợi ích chiến lược trong việc giảm sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ dẫn dắt.
Thực tế cho thấy, quá trình này không diễn ra bằng những cú sốc lớn, mà bằng các bước đi âm thầm nhưng bền bỉ. Trung Quốc mua dầu của Nga bằng nhân dân tệ, mở rộng thanh toán song phương với Brazil, đồng thời thúc đẩy hợp tác tài chính với Saudi Arabia – quốc gia từng là trụ cột của hệ thống petrodollar. Những động thái này không nhằm lật đổ đồng USD ngay lập tức, mà nhằm xây dựng dần các “lối thoát”, để trong những thời điểm căng thẳng, các quốc gia không bị bóp nghẹt bởi đồng tiền dự trữ của Mỹ.
Dù một đồng tiền chung BRICS vẫn còn là câu chuyện xa vời, xu hướng nội tệ hóa thanh toán quốc tế đang lan rộng như một vết dầu loang. Khi thương mại, năng lượng và đầu tư song phương ngày càng được định giá bằng các đồng tiền khác, vai trò “bất khả thay thế” của USD bắt đầu bị đặt dấu hỏi. Lịch sử từng chứng kiến sự suy giảm dần của đồng Bảng Anh – từ vị thế thống trị toàn cầu xuống vai trò thứ yếu và bài học đó cho thấy: không có đế chế tiền tệ nào là vĩnh cửu.
Golden Fund cho rằng: Có thể trong hàng chục năm tới, đồng đô la Mỹ vẫn sẽ giữ vị thế số một trong hệ thống dự trữ toàn cầu, nhờ quy mô kinh tế Mỹ, độ sâu của thị trường tài chính và niềm tin tích lũy suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, điều ngày càng rõ ràng là đế chế của đồng bạc xanh đã bắt đầu lung lay - không phải vì một đối thủ duy nhất, mà vì sự trỗi dậy của một thế giới đa cực về tiền tệ, nơi USD vẫn đứng đầu, nhưng không còn đứng một mình.
